Koinot har doim insoniyat uchun eng katta sir bo‘lib kelgan. Ming yillar davomida biz yulduzlarga qarab, "Ular nima?" degan savolga javob izladik. 2026-yilga kelib esa, bu savolga javob topishga har qachongidan ham yaqinroq miz. Buning sababchisi — insoniyat tarixidagi eng murakkab va qimmatbaho ilmiy asbob — James Webb Space Telescope (JWST).
Vaqt mashinasi ishga tushdi
James Webb shunchaki teleskop emas, u haqiqiy vaqt mashinasidir. Yorug‘lik tezligi cheklangan bo‘lgani uchun, biz uzoqdagi galaktikalarga qaraganimizda, aslida ularning o‘tmishdagi holatini ko‘ramiz. Webb teleskopi esa infraqizil nurlar diapazonida ishlagani uchun, koinotning eng quyuq chang qatlamlari ortini ko‘ra oladi.
Tasavvur qiling, biz hozir teleskop orqali Katta portlashdan (Big Bang) atigi bir necha yuz million yil o‘tgach paydo bo‘lgan ilk yulduzlarning nuri bilan yuzma-yuz turibmiz. Bu nur bizgacha yetib kelishi uchun qariyb 13,5 milliard yil yo‘l bosgan!
JADES-GS-z14-0: Fizika qonunlarini o'zgartirgan galaktika
Yaqinda Webb jamoasi olamshumul yangilikni e’lon qildi. Ular koinot tarixidagi eng qadimgi galaktika — JADES-GS-z14-0 ni kashf etishdi. Bu galaktika Katta portlashdan atigi 290 million yil o‘tgach paydo bo‘lgan.
Nega bu olimlarni shokka tushirdi? Standart kosmologik modellarga ko‘ra, koinotning bu qadar erta davrida bunday ulkan va yorqin galaktikalar mavjud bo‘lishi mumkin emas edi. Ular o‘z massasini yig‘ish uchun ancha ko‘proq vaqt sarflashi kerak deb o‘ylangan. Biroq, JADES-GS-z14-0 juda yorqin va uning tarkibida allaqachon kislorod belgilari bor. Kislorod esa faqat yulduzlar paydo bo‘lib, hayotiy siklini tugatgandan so‘ng ajralib chiqadi. Demak, koinot "bolaligidayoq" biz o‘ylagandan ancha faolroq bo‘lgan.
Ekzosayyoralardagi hayot: Biz haqiqatan ham yolg'izmizmi?
Astronomiya faqat uzoq o‘tmishni o‘rganish emas, balki kelajakdagi yangi uylarni qidirish hamdir. Webb teleskopi K2-18b deb nomlanuvchi ekzosayyorani o‘rganishda davom etmoqda. Bu sayyora o‘z yulduzining "yashash zonasi"da (ya'ni suv suyuq holatda bo‘lishi mumkin bo‘lgan masofada) joylashgan.
Teleskop uning atmosferasida metan ($CH_4$) va karbonat angidrid ($CO_2$) borligini aniqladi. Eng hayratlanarlisi, kashfiyotlar orasida dimetil sulfid (DMS) molekulalarining zaif belgilari bor. Yerda bu molekula faqat tirik organizmlar — asosan okeandagi fitoplanktonlar tomonidan ishlab chiqariladi. Agar bu ma’lumot tasdiqlansa, bu insoniyat tarixidagi eng katta kashfiyot — o‘zga sayyoralarda hayot borligining isboti bo‘ladi!
Qora tuynuklar siri: Kim birinchi paydo bo'lgan?
Ko‘p yillar davomida olimlar orasida "Avval galaktika paydo bo‘lganmi yoki qora tuynuk?" degan savol bahslarga sabab bo‘lib kelgan. James Webb bergan ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘ta ulkan qora tuynuklar galaktikalar hali shakllanib ulgurmasdan oldin mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Koinotning ilk davrlarida quyoshdan millionlab marta og‘ir bo‘lgan qora tuynuklarning topilishi, ularning "o‘sish tezligi" haqidagi tushunchalarimizni butunlay ostin-ustun qildi. Ular galaktikalarning "urug‘i" vazifasini o‘tagan bo‘lishi ehtimoli juda yuqori.
Nega bu kashfiyotlar bizga kerak?
Ko‘pchilik savol berishi mumkin: "Erda shuncha muammo turganda, milliardlab dollarni koinotga sarflashdan nima foyda?". Javob oddiy: Astronomiya va fundamental fanlardagi kashfiyotlar har doim texnologik inqiloblarga sabab bo‘lgan.
Webb uchun yaratilgan sensorlar bugun tibbiyotda ko‘z jarrohligida ishlatilmoqda. Uning ma’lumotlarini qayta ishlash uchun yaratilgan algoritmlar esa sun’iy intellektning rivojlanishiga hissa qo‘shmoqda. Eng muhimi, bu izlanishlar bizga insoniyatning koinotdagi o‘rnini anglashga yordam beradi.
Koinot eshiklari ochilmoqda
James Webb teleskopi bizga koinotning biz tasavvur qilganimizdan ancha murakkab, chiroyli va sirli ekanini ko‘rsatmoqda. Har bir yangi surat, har bir yangi spektral tahlil darsliklarimizni qayta yozishga majbur qilmoqda.
Biz hozir koinotning "Buyuk tongi"ni kuzatmoqdamiz. Va kim bilsin, bularning hammasi hali boshlanishidir. Balki aynan siz — Spaceition o‘quvchilari orasidan ertaga koinotning yangi qonunlarini kashf etadigan olimlar yetishib chiqar?
🚀 Spaceition bilan qoling, koinot sirlarini birga kashf etamiz!